Frankenstein ha origini polacche? Breve viaggio a Ząbkowice Śląskie

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
La torre pendente di Ząbkowice Śląskie

Testo e foto: Luca Palmarini (articolo pubblicato in giugno su Gazzetta Italia)

All’inizio c’è solo una flebile luce, resta difficile scorgere qualcosa, poi, quando finalmente gli occhi si abituano all’oscurità, si possono intravedere delle ampolle da laboratorio, un tavolo in metallo con macchie di sangue, pinze e tenaglie, alcuni contenitori con al loro interno vere sanguisughe. Sopra di noi cominciano a prendere forma le antiche volte dell’antro in cui ci troviamo, mentre una musica macabra fa da sottofondo. Nonostante non si tratti di una scena reale, non si può negare che un certo brivido ci percorra tutta la schiena. Non ci troviamo sul set cinematografico di un vecchio film dell’orrore, ma in un piccolo museo, forse l’unico di questo tipo in Europa, il laboratorio del Dottor Frankenstein!

P7060593 — kopia.JPG

Siamo a Ząbkowice Śląskie, una tranquilla cittadina a una cinquantina di chilometri a sud di Breslavia, sulla strada statale 8 che porta in Repubblica Ceca. Forse sulla mappa questa località potrebbe perfino passare inosservata, se non si sapesse che fino al 1945, quando apparteneva ancora alla Germania, portava l’inquietante nome di Frankenstein. Il regime comunista polacco si affrettò a cancellare il nome con l’intento di far dimenticare il passato tedesco di queste terre, preferendo la variante puramente slava. Adesso che i tempi sono cambiati e si parla di cooperazione tra i due popoli, Ząbkowice si  è scrollata di dosso quella patina di oblio in cui la Repubblica Popolare l’aveva fatta sprofondare e ha ripreso a vivere in questo piacevole misto di storia passata e recente. Il piccolo allestimento è nato nel 2001, come conseguenza dei numerosi eventi di maggio, quando qui si svolge il “Weekend con Frankenstein”, dove hanno luogo proiezioni di film dell’orrore, rappresentazioni teatrali e altre manifestazioni legate alla letteratura fantastica. Siccome ci si chiedeva dove fosse Frankenstein, si rese necessaria la presenza di un laboratorio. Resta comunque lecito chiedersi cosa centra con questo tranquillo paese della Bassa Slesia la famosa opera di Mary Shelley, uno dei romanzi gotici più famosi di tutti i tempi, scritto tra l’altro nella lontana Svizzera? Forse esiste una spiegazione: come spesso accade basta cercare nel passato…

frankesntein 2

Nel gennaio del 1606, nella cittadina di Frankenstein in Slesia, arrivarono 8 becchini, sei uomini e due donne che decisero di stabilirsi a lavorare qui. Abitavano nelle vicinanze del paese, di notte uscivano a turno e si trasformavano in untori, spalmando su porte e finestre una sostanza velenosa che evaporava lentamente senza lasciare traccia. I cittadini di Frankenstein, ignari di tutto, respiravano questa sostanza tossica e con il passare del tempo il numero dei decessi crebbe vertiginosamente. Il fine dei becchini era quello di garantirsi un bel giro d’affari aumentando la loro clientela, ma la situazione sfuggì di mano, visto che dopo 5 mesi il numero dei morti arrivò a più di duemila. All’inizio si credeva si trattasse di un’epidemia di peste, ma alcuni dottori giunti sul posto per far luce sul macabro fatto compresero che si trattava di ben altro. I becchini vennero di lì a poco smascherati e arrestati. Sotto tortura confessarono il misfatto che venne reso ancor più eclatante dalla conferma di episodi di cannibalismo, profanazione di tombe e magia nera. In queste situazioni, straziati dal dolore, spesso capitava di confessare più del necessario. Probabilmente si trattava veramente di peste, ma la società aveva già trovato i suoi colpevoli. Il processo avvenne per direttissima: tutti i becchini vennero condannati al rogo: l’esecuzione avvenne il 4 ottobre 1606, mentre altri complici vennero giustiziati nei mesi seguenti. Questo macabro fatto si  impresse così fortemente nella memoria dei locali da rimanere di attualità per secoli, per poi venire assimilato, seppur con alcune imprecisioni, anche dai polacchi arrivati a popolare la città lasciata dai tedeschi dopo la guerra. Secondo alcuni storici e critici letterari Mary Shelley aveva sicuramente letto la storia dello scandalo di Frankenstein (su cui scrissero molti quotidiani di lingua tedesca) e il nome della città, rinforzato da questi macabri accadimenti, la avrebbe ispirata nel dare un nome da brivido al gotico dottore del suo romanzo. Naturalmente sono solo ipotesi, in quanto esiste anche un castello di Frankenstein in Germania, vicino a Darmstadt,in cui tra l’altro abitò l’alchimista Johann Konrad Dippel, figura ideale a cui ispirarsi per il dottore che diede vita la mostro. Gli abitanti di entrambe le cittadine, invece di litigare sulla paternità del nome, non si sono lasciati sfuggire una così ghiotta occasione per farsi pubblicità grazie a queste misteriose supposizioni e hanno sfruttato la situazione.

Oggi Ząbkowice è una cittadina dolcemente adagiata su una collina, che del suo antico nome tedesco ha fatto una buon marchio di fabbrica, ma allo stesso tempo è una località che vale la pena visitare, in quanto offre anche altre attrattive degne di una sosta di alcune ore. Passeggiando sul Rynek, la piazza del Mercato, risparmiata per tre lati dagli scempi architettonici del comunismo che spesso abbatteva edifici antichi per far spazio a casermoni, si può osservare il municipio, edificio neogotico eretto nel 1864, che con la sua vertiginosa altezza e la presenza di numerosi gargoyle, mascheroni e altri mostri in pietra, si sposa perfettamente con l’atmosfera imposta dalla leggenda di Frankenstein. Successivamente, all’angolo da cui ha inizio via Armii Krajowej si gira a destra e ci si trova davanti a uno spettacolo davvero sorprendente: nella sua insolita silhouette si stagliaverso il cielo una torre pendente! La Krzywa wieża (torre storta) è una delle principali attrazioni della Bassa Slesia. Si tratta di una torre campanaria (in precedenza a carattere difensivo) di origine medievale, con un’altezza di 34 m e con 139 scalini. Lo scarto della pendenza tra la base e la sommità è di oltre due metri. La torre è visitabile previo pagamento di un biglietto: al suo interno, lungo un percorso di anguste scale e travi in legno, sono esposti alcuni strumenti di tortura. Alla fine del percorso si accede alla sua sommità dove si può godere del panorama della città vecchia e dei monti Sudeti orientali che le fanno da cornice. Subito dietro la torre si trova la parrocchia di Sant’Anna, massiccio monumento in stile gotico in mattoni rossi. Sulle sue pareti esterne si trovano pietre tombali di nobili  e cavalieri della città con scritte in gotico tedesco, testimonianza del cimitero che anticamente circondava la chiesa. Lungo il vecchio muro che delimitava il camposanto fa bella mostra di sé la statua barocca di San Giovanni Nepomuceno, il santo più famoso in Bassa Slesia che protegge dai diluvi, fenomeno non raro nel sud della Polonia. Continuando in via Krzywa si arriva alla Izba pamiątek regionalnych (Camera delle tradizioni regionali), dove si trovano il citato laboratorio di Frankenstein e la sala con la ricostruzione della storia dei becchini, qui chiamata “afera ząkowicka” (Scandalo di Ząkowice) e il loro processo. Proseguendo fino alla fine della via si arriva alle rovine dell’antico castello di Ząkowice che, nonostante le innumerevoli distruzioni avvenute nel tempo, ancora oggi conserva un certo fascino. Si tratta di una possente fortezza che nel Settecento venne abbandonata in seguito a un incendio. Dopo decenni di ulteriore incuriaoggi è finalmente in fase di restauro e di recupero. Intorno alla cittadina si estende ancora oggi parte dell’antica cinta muraria che conserva anche una delle torri cingevano la città, la Baszta Gołębia. Passeggiando per la città, tra una gelateria dal curioso nome di Ice cream Frankenstein e altre attività legate al nome di questo personaggio, si trovano ancora alcune chiesette degne di interesse artistico. Sempre per gli amanti del brivido, in via 1 Maja si trova l’antico cimitero cittadino con l’originale cappella funeraria in stile barocco dove i becchini preparavano i loro intrugli, ma soprattutto profanavano le bare dei defunti alla ricerca di gioielli e preziosi, forse la loro unica colpa.

P1010116 (2).JPG

All’ingresso del cimitero si conservano alcune tombe con iscrizioni in tedesco, mentre se ci addentra nella necropoli si scorgono quelle più recenti in polacco. Una visita da brivido insomma, un ritorno al passato tra stile gotico tedesco, letteratura fantastica e arte. Non a caso, se si guarda tra le città gemellate con Ząbkowice, si nota che vi è anche Bran, borgo della Romania dove si trova il più famoso (anche se ipotetico) dei castelli di Dracula. Grazie a questa curiosa comunanza i rapporti e gli scambi culturali tra le due cittadine si sono intensificati. Potere del mistero e dell’occulto che da sempre attirano l’uomo come una calamita, oggi diventati anche fonte di turismo.

Luca Palmarini

POTWÓR FRANKENSTEIN MA POLSKIE KORZENIE?

KRÓTKA PODRÓŻ DO ZĄBKOWIC ŚLĄSKICH

Autor: Luca Palmarini

Na początku pojawia się tylko słabe światło, trudno cokolwiek zobaczyć,  później kiedy to oczy nareszcie przyzwyczają się do ciemności można dostrzec  probówki laboratoryjne, metalowy stół poplamiony krwią, kleszcze i obcęgi , parę słoi wypełnionych pijawkami.         Nad nami stare sklepienia, pomieszczenia w którym się znajdujemy, zaczynają nabierać kształtu, podczas gdy w tle słychać przerażającą muzykę. Chociaż nie obcujemy z rzeczywistością, nie można zaprzeczyć ,że pewien dreszczyk emocji przebiega nam po plecach.  Nie znajdujemy się na planie filmowym starego horroru, ale w małym muzeum, być może jedynym w swoim rodzaju w Europie, w laboratorium Doktora Frankensteina!  Jesteśmy w Ząbkowicach Śląskich , spokojnym miasteczku położonym 50 km na południe od Wrocławia , na drodze, która prowadzi do Republiki Czeskiej. Być może nawet nie zauważylibyśmy tej miejscowości na mapie, gdyby nie fakt, że do 1945 roku należała do Niemiec i nosiła niepokojąca nazwę,  Frankenstein. Polski komunistyczny ustrój pospieszył się z wymazaniem nazwy, zamiarem było jak najszybsze usunięcie w niepamięć przeszłości niemieckiej tych ziemi, wybrano oczywiście nazwę czysto słowiańską. Teraz gdy czasy się zmieniły ,  nawiązano współpracę pomiędzy  tymi narodami , Ząbkowice otrząsnęły się z patyny zaniedbania, którą to obciążyła je  Republika Ludowa . Dziś Ząbkowice na nowo odżywają w mieszaninie przeszłości i teraźniejszości.  Niewielka wystawa powstała w 2001 roku , jako skutek licznych wydarzeń majowych, kiedy to odbywa się „Weekend z Frankensteinem” , podczas którego mają miejsce pokazy przerażających filmów , spektakle teatralne  i inne wydarzenia związane z literaturą fantastyczną. Gdy zastanawiano się, gdzie przebywał Frankenstein, naturalnym stała się konieczność stworzenia laboratorium. Pozostaje wątpliwe pytanie, co ma wspólnego to ciche miasteczko Dolnego Śląska ze słynnym dziełem Mary Shelley, jedną z bardziej popularnych gotyckich powieści, napisaną ponadto w dalekiej Szwajcarii?

frankenstein 1

W styczniu 1606 rok , do miasteczka Frankenstain na Śląsku, przybyło 8 grabarzy, 6 mężczyzn i 2 kobiety ,którzy to zdecydowali osiedlić się i pracować właśnie tutaj. Mieszkali w pobliżu miasta, nocą wychodzili  na zmiany i potajemnie  rozsmarowywali po drzwiach i oknach trującą substancję, która powoli ulatniała się nie zostawiając po sobie śladów. Mieszkańcy Frankenstein , nieświadomi tego czynu , wydychali trującą substancję,  a z biegiem czasu liczba umierających zawrotnie wzrastała.  Ostatecznie, celem grabarzy było zagwarantowanie sobie dobrego obrotu „w biznesie”, powiększając  w ten sposób liczbę swoich klientów. Niestety sytuacja wymknęła się im z pod kontroli, gdyż po 5 miesiącach liczba zgonów przekroczyła 2000 .Na początku wierzono ,że to epidemia dżumy powodowała tak liczne pustoszenia wśród mieszkańców , ale lekarze przybywszy na wizytację do miasta zbrodni, zrozumieli ,że przyczyna tak dużej ilości zgonów  była całkiem inna.Grabarze zostali zdemaskowani i aresztowani. Poddani torturom  przyznali się do zbrodni, wyznając ponad to inne makabryczne czyny – kanibalizmu, profanacji grobów i czarnej magii.W takich sytuacjach, rozdartym z bólu  podczas tortur zdarzało się wyznać więcej niż było potrzeba. Prawdopodobnie winna zbrodni była rozprzestrzeniająca się zaraza dżumy, ale społeczeństwo odnalazło już winnych . Proces  był publiczny, wszyscy grabarze zostali skazani na śmierć przez spalenie na stosie,  a egzekucja miała miejsce 4 października 1606 roku, podczas gdy inni wspólnicy zostali straceni w następnych miesiącach.Ten makabryczny czyn wbił się tak silnie w pamięć  lokalnych mieszkańców, że został aktualny przez wielki , kolejno łączony był , chociaż z pewnymi nieścisłościami , również przez polską ludność osiedlającą się tam po wojnie i wyjeździe Niemców z miasta.      Według niektórych historyków i krytyków literackich,  Maria Shelly z pewnością przeczytała historię skandalu w mieście Frankenstein ( o którym to licznie pisała prasa niemiecka)  i nazwa miasta, umocniona przez te wydarzenia, zainspirowałaby ją jeszcze bardziej do nadania imienia, mrożącego krew w żyłach  gotyckiemu doktorowi ze powieści . Naturalnie to tylko przypuszczenia, gdyż w Niemczech blisko Darmstad znajduje się również Zamek Frankensteina, w którym to mieszkał ponadto  alchemik Johann Konrad Dippel,  postać idealna do inspiracji do stworzenia doktora Frankensteina. Mieszkańcy obydwu miejscowości zamiast kłócić się o pierwszeństwo do  nazwy , wykorzystali okazję by  zareklamować się dzięki tej tajemniczej, mylnie przedstawionej prawdzie.

P1010126 (4).JPG

 Dzisiaj Ząbkowice to  miasteczko , delikatnie umieszczone na wzgórzu, ze swej starej niemieckiej  nazwy uczyniło  wizytówkę,  ale jednocześnie jest to miejsce godne odwiedzenia, gdyż oferuje ponadto inne atrakcje, dlatego też warto się w nim zatrzymać przez parę godzin. Przechadzając się przez Rynek, ocalały z trzech stron, przed zniszczeniami architektury komunistycznej , która to często wyburzała stare budowle by zrobić miejsce nowym koszarom, możemy zaobserwować okazały Ratusz.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Foto. Luca Palmarini

 neogotycki budynek powstały w 1864 roku. Ratusz, w całej swej zawrotnej wysokości wraz z liczną obecnością  gargulców, maszkaronów i innych potworów z kamienia , fantastycznie wpisuje się w atmosferę  legendy o Frankensteinie. Kolejno, na rogu, gdzie swój początek ma ulica Armii Krajowej  należy skręcić w prawo , naprzeciw nam ukaże się niebywała budowla, nietypowa w swoim rodzaju, unosząca się ku niebu Krzywa Wieża! Krzywa Wieża jest jedną z głównych atrakcji Dolnego Śląska. Jest to wieża z dzwonami (dzwonnica) wcześniej, w średniowieczu  służyła do celów obronnych, jest wysoka na  34 ,  by wejść na jej szczyt należy pokonać 139 schodów.Nachylenie między podstawą a wierzchołkiem wynosi ponad dwa metry . Można zwiedzić wieżę  po wcześniejszym zakupieniu bilety, w jej wnętrzu wąskie schody i drewniane belki ,znajdują się tu także  niektóre narzędzia tortur .  Po pokonaniu  drogi na szczyt wieży  można cieszyć się widokiem  ukazującym całe Stare Miasto, panoramą na wschodnie Sudety . Tuż za wieżą wznosi się  kościół parafialny św.  Anny, masywny zabytek, w stylu gotyckim, wykonany czerwonej cegły. Na jego zewnętrznych ścianach znajdują się kamienie nagrobne z napisami w niemieckim gotyku należące do szlachty i kawalerii miasta, świadectwo starego cmentarza , który w dawnych czasach otaczał kościół. Wzdłuż starego muru , który odgradzał cmentarz dumnie wznosi się barokowa rzeźba Świętego Jana Nepomucena , najsłynniejszego świętego na Dolnym Śląsku, patrona od powodzi, fenomen ten nie mało spotykany na południu Polski.  Kontynuując spacer wzdłuż ulicy Krzywej docieramy do Regionalnej Izby Pamiątek  , gdzie znajduje się już wcześniej wspomniane Laboratorium Frankensteina i sala ze sceną ukazującą rekonstrukcję historii grabarzy i ich proces sądowy , tu w mieście historia zwaną jest  „aferą ząbkowicką”. Idąc do końca drogi dochodzimy do ruin starego zamku w Ząbkowicach , który to mimo licznych zniszczeń  dokonanych przez bieg czasu zachowuje do dziś swój urok. Jest to stara potężna forteca, porzucona w XVIII wieku po  pożarze. Dziś jednak, po dziesięcioleciach zaniedbań doczekała się nareszcie prac remontowych. Wzdłuż miasteczka rozciągają się stare mury obronne, które zachowały również jedną z baszt miasta, Basztę Gołębią. Spacerując po mieście, napotykamy lodziarnię  o dziwnej nazwie Ice crema Frankenstein i inne działalności gospodarcze noszące imię tej słynnej tu postaci. Będąc na wycieczce w miasteczku tym, warto zwiedzić także inne kościoły.Również dla miłośników dreszczyku, na ulicy 1 Maja znajduje się stary cmentarz z oryginalną dzwonnicą pogrzebową w stylu barokowym, miejsce gdzie grabarze przygotowywali swoją trującą miksturę, ale przede wszystkim dochodziło do profanacji  trumien ze zmarłymi, których okradano z biżuterii oraz dóbr, być może to jedyna wina grabarzy. Przy wejściu na cmentarz zachowało się kilka nagrobków z niemieckimi napisami, tymczasem idąc dalej widzimy już te nowsze, polskie.Wycieczka z dreszczykiem, to taki powrót do przeszłości pomiędzy niemieckim stylem gotyckim, literaturą fantastyczną a sztuką. Nie bez powodu, jeśli spojrzy się na miasta partnerskie wśród nich wioska Bran w Rumunii, gdzie wznosi  się najsłynniejszy ( nawet jeśli tylko przypuszczalnie) zamek Drakuli. Dzięki wspólnej „opowieści mrożącej krew w żyłach ” zacieśniła się bardzo  wymiana kulturalna miedzy dwoma miejscowościami. Moc tajemniczości  i okultyzmu, która od zawsze przyciągała ludzi jak magnes, dziś stała się silnym punktem turystyki.

Luca Palmarini

Annunci

Un commento

Rispondi

Inserisci i tuoi dati qui sotto o clicca su un'icona per effettuare l'accesso:

Logo WordPress.com

Stai commentando usando il tuo account WordPress.com. Chiudi sessione / Modifica )

Foto Twitter

Stai commentando usando il tuo account Twitter. Chiudi sessione / Modifica )

Foto di Facebook

Stai commentando usando il tuo account Facebook. Chiudi sessione / Modifica )

Google+ photo

Stai commentando usando il tuo account Google+. Chiudi sessione / Modifica )

Connessione a %s...